गोरखा सदरमुकामदेखि आरुघाटसम्म नियमित बस चल्छ । पानी परेन, मौसम सफा भयो भने माथि आर्खेतसम्म नै बस जाने गर्छ । मौसम सफा भएकाले सदरमुकाम गोरखादेखि आर्खेतसम्मै बसमा जाने भयौं । हामी चढेको बस बिहान ७ बजे गोरखा सदरमुकामबाट आर्खेततर्फ लाग्यो ।
विशेष गरेर यो बाटो गोर्खा जिल्लाको उत्तरी भेगका लार्के, सामागाउँ, बिही, प्रोक, चुमको चुमचेत र छेकम्पार लगायतका गाउँ जानका लागि पायक पर्छ । तर हामी चढेको बसमा भने आर्खेतसम्म जाने यात्रुहरूमा कोही थुमितिरका र कोही आर्खेत बजारका समेत गरेर खचाखच थिए । हामी चढेको बस करिब ५ घण्टापछि आर्खेत पुगेर रोकियो ।
हाम्रो गन्तव्य चुम उपत्यका थियो । जलवायु परिवतर्ननको कारण चुमबासीको सामाजिक आर्थिक अवस्थामा परेको प्रभावबारे अध्ययन गर्ने शिलशिलामा हाम्रो यात्रा तय भएको थियो । चुम उपत्यका गोरखा जिल्ला सदरमुकामदेखि उत्तर ५० कोष टाढा रहेको छ । सदरमुकाम गोरखाबाट छ दिन पैदल हिँडेर यो उपत्यका पुग्न सकिन्छ । यस उपत्यकामा चुमनुब्री गाउँपालिका अन्र्तगतका दुई वार्डहरू छेकम्पार र चुमचेत पर्दछन् । नेपाल सरकारद्वारा सूचीकृत गरिएका ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये चुम्बा (शियार) जातिको बसोबास भएको यस उपत्यकाबाट उत्तरी सिमाना चीनको तिब्बत पुग्न म्हु गुम्बाबाट एक बिहानको समय लाग्दछ । बाह्रौं शताब्दीदेखि बसोबास गर्दै आएका हौं भन्ने यी चुम्बा जातिहरूको जनसंख्या कुल दुई हजार एक सय चार रहेको छ (जनगणना, २०६८) ।
आर्खेतबाट चुम जाने बाटोको खोजी गरेऔं । त्यहाँबाट सोतीसम्म जाने जीप भेटियो । हामी आर्खेतबाट जीप चढ्यौं । हामी चढेको जीप बुढीगण्डकीको किनारै किनार भिरालो र अत्यास लाग्दो कच्ची बाटोहँुदै अगाडि बढ्यो । अप्ठ्यारा घुम्तीहरूमा जिप मोड्दा यात्रीहरू बुढीगण्डकीमा खसिहाल्यौं जस्तै गरी कहालिन्थे । कोही भने चर्काे चर्काे स्वरमा कुरा गर्थे । पहाडी कच्ची बाटोमा जीप चलाउन सजिलो छैन ।
जीपबाट दुई तीन घण्टा पार गरेपछि बल्ल सोती पुगियो । जीप सोतीसम्म मात्र जाने भएकाले त्यहीँबाट पैदल यात्रा शुरु हुन्छ । सोतीदेखि लिदिङसम्म भने पैदल बाटो धेरै राम्रो छ । सोतीमा पुगेपछि सबै यात्रुहरू खाना, खाजा खाएर मात्र आफ्नो गन्तव्य तय गर्छन् किनकि त्यहाँ भन्दा अगाडिको यात्रामा खाना र बासको लागि सुविधायुक्त ठाउँ पुग्न निकै समय हिँड्नुपर्ने हुन्छ, चाँडै भेटिँदैन । हाम्रो पैदल यात्रा त्यहीँको होटलमा खाना खाएर शुरु भयो, लिदिङ हुँदै । मसँग सहयोगी भाइ शेर बहादुर गुरुङ र साथी पवित्रा गुरुङ थिए । हामी तीनजनाकै यो पहिलो यात्रा थियो । हामीसँग चुममा जाँदा खाने, बस्नेबारे जानकारी समेटिएको यात्रा तालिका थियो नै तैपनि पक्का गर्न बाटोमा भेटिएका स्थानीय बटुवाहरूसँगै पनि सोध्ने गथ्र्याैं । त्यसै क्रममा एकजना होटल सञ्चालकसँग भेट भयो । उनले लापुबेसी जाने बाटोमा होटल खोलेका रहेछन् । कुरा गर्दै जाँदा थाहा भयो अघि जीपका यात्रुहरूले भनेका सिरीमाया उनकै नाम रहेछ ।
केटीको जस्तै मसिनो स्वर भएकाले त्यस क्षेत्रमा उनी सिरीमाया नामले चिनिँदा रहेछन् । यस्तो सुनेर एकछिन त अचम्म पनि लागेको थियो । तर उनीसँग कुरा गर्दै हिँड्दा बाटो कटेको पत्तै भएन छ । हामी त उनकै होटल पुगेछौ । मिजासिला स्वभावका सिरीमाया भाइ जाँगरिला पनि रहेछन् । होटल निकै सफा र चिटिक्क थियो । वरिपरि कुनै बस्ती छैन । अलि तल गहिरो खोँच बनाएर बुढीगण्डकी बगेको छ । पारितिर हेर्दा आकाश छुने जस्ता पहाड मात्र देखिन्छन् । यस्तो ठाउँमा रहेको उनको होटलले चुम उपत्यका र लार्के पास जाने पर्यटक र स्थानीय पैदल यात्रीलाई राम्रै सेवा पु¥याएको देखियो । हामी पनि स्वादिलो कफि पिएर त्यस दिन बेलुकीको बास बस्न चाँहि अलि पर लापुबेंसी गयौं । लापुबेंसीमा एउटै मात्र होटल रहेछ । निकै व्यवस्थित र सफा पनि लाग्यो तर होटल चाँहि अग्लो डाँडाँको तल खोंच भित्र पर्दाेरहेछ ।
बुढीगण्डकीको तीरैतीर
भोलिपल्ट भ्रमण तालिका अनुसार नै बुढीगण्डकीको लामो यात्रा गर्नुपथ्र्यो । हामीहरू लापुबेसीबाट माछाखोला, तातोपानीहँुदै बुढीगण्डकीको तीरैतीर हिँड्दै गयौं । साँगुरो बाटोमा खच्चरको ताँतीलाई बाटो दिँदा चाँहि केही समय पर्खनु पथ्र्याे । सजिलै बाटो काट्न सकिंदैन । चुम उपत्यकाको लागि यातायातको साधन भनेकै खच्चर र घोडा हुन् । यी खच्चरहरूले चुममा खाद्यान्न लगायत अन्य उपभोग्य वस्तुहरू गोरखा सदरमुकाम आरुघाटबाट लैजाने गर्छन् । चुम जाँदा बाटो हिँड्दाको शारीरिक थकान भए पनि प्राकृतिक सौन्दर्यले आर्खेतदेखि नै रमाइलो महसुस गराउँछ । काठमाडाँैबाट हिँडेको तेस्रो दिन हामी बुढीगण्डकीको तीरैतीर दिनैभरि झरीमा भिज्दै हिँड्यौं ।
त्यो दिन बिहानैदेखि पानी पर्न सुरु गरिसकेको थियो । हामीसँग पानी पर्दा ओढ्ने वर्षादी अर्थात् रेन्कोट त थियो तैपनि ओढ्न मन लागेन । पानीमा भिज्दै बुढीगण्डकीलाई नजिकैबाट हेर्दै हिँडिरह्यौं । बेलुकी हुँदै जाँदा बुढीगण्डकीको पानी कालो कालो धुँवा उडाउँदै बग्न थाल्यो । केही छिन अघि देखिएको सङ्लो पानी र पानीभित्र असरल्ल केश फिँजाएर आरामसँग सुतिरहेका सुन्दर महिला जस्ता लाग्ने ढुंगाका कलात्मक आकृति पनि क्रमशः छोपिन थाले । हामीले हतार हतार केही फोटो खिच्न भ्यायौं । आकाश कालो बादलले ढाकिसकेको थियो । नजिकैका डाँडा र खोल्सा खोल्सीबाट बगेका पानीका छाँगाहरू बुढीगण्डकीमा मिसिइरहेका थिए । हामी हिँडी रह्यौंं । बेलुकी ठुल्ढुङ्गामा बास बस्न पुग्यौं ।
ठुल्ढुङ्गा साँच्चै ठूलो रहेछ । चुम जाने बाटोमा पर्ने यो ढुङ्गालाई सबैले ठूल्ढुङ्गा नै भन्दा रहेछन् । त्यही ढुङ्गाको आड गरेर तीन चारवटा रेस्टुरेन्ट चलाएका रहेछन् । यो ठूल्ढुङ्गाको वरिपरि अग्लो अग्लो पहाड, गहिरो खोँचमा बुढीगण्डकी साँच्चै अचम्मको भौगोलिक अवस्थिति लाग्छ । दिनभरिको हिँडाइ र पानीले भिजेको जिउ थकान धेरै थियो । खाना खाएर भुसुक्कै निदाइएछ । भोलिपल्ट नास्तामा रोटी र मह अनि चिया खायौं । नास्ता के पाइन्छ भनेर सोध्दा रेस्टुरेन्ट मालिकले ‘च्यापती’ भनेका थिए । कुरा नबुझेर एकछिन अलमल परेका हामी नास्ता आएपछि बल्ल बुझ्यौं कि च्यापती भनेको त चपाती
(बाटुलो रोटी) पो रहेछ ।
लिदिङबाट हिँडेपछि बाटोमा पर्ने प्रचलित ठाँउहरू लापुबेसी, माछाखोला, खोर्लाबेसी, तातोपानी, दोभान, स्याउले भट्टी, जगत्, सल्लेरी, फिलिम, आदि हुन् ती मध्ये ठुल्ढुङ्गा पनि प्रचलित नै रहेछ । तातोपानी पनि प्रचलित भएको बताए स्थानीयहरूले । उनीहरूका अनुसार यस ठाउँको तातो पानीमा नुहाएपछि कुरा पुग्ने र लुतो, खटिरा, डण्डिफोर, दादजस्ता छालाका रोगहरू निको हुने विश्वास गरिन्छ । तातोपानीमा वर्षेनी माघ १५ देखि १९ गतेसम्म तातोपानी माईको नाममा ठूलो मेला लाग्ने स्थानीयले बताए ।
ठुल्ढुङ्गाबाट हिँडेपछि यार्सागुम्बा टिप्न जाने थुप्रै समुहसँग बाटोमा भेट भयो । उनीहरू अघिपछि हँुदै केहीबेरमै हामीलाई छोडेर अघि बढे । हामी चाँहि जगत भन्ने ठाँउमा खाना खाएपछि सल्लेरी हँुदै फिलिम पुगेर बास बस्यौं । सिर्दीबासको फिलिम उत्तरी चुमनुब्री क्षेत्रको मुख्य केन्द्र हो । सबै सरकारी कार्यालयहरू त्यहीँ छन्् । अर्काे दिनको यात्रा फिलिमबाट शुरु भएर एक्लेभट्टीको केही घण्टा तेर्साे बाटो हिँडेपछि लार्के जाने र चुम जाने बाटो छुटिन्छ । चुम जान उकालो लाग्नु पर्छ । जंगलको उकालो बाटो निकैबेर हिँड्नु पर्छ । लोक्पामा एक होटल सञ्चालित छ । त्यहाँबाट तल्लो चुम शुरु हुन्छ । लोक्पापछि चुम्लिङ पुगिन्छ । हामी चौथो दिन चुम्लिङ बास बस्न पुग्यौं । त्यहाँ पनि खान बस्नको सुविधा भएको होटल पाइन्छ ।
पाँचौं दिन चुम्लिङबाट रेन्जमको उकालो हुँदै छेक्याङ् पुग्न सकिन्छ । छेक्याङ् पुगेपछि माथिल्लो चुम अर्थात् छेकम्पार शुरु हुन्छ । छेकम्पारमा ल्हार, राजेन गुम्बा, छुले, निले, लामागाउँ, म्हुगुम्बा प्रमुख ठाँउहरू हुन् । यी ठाँउहरूमा पुग्नको लागि प्रायः एक एक दिनको समय छुट्याउनु राम्रो हुन्छ । हामी पनि छेक्याङ्मा बास बसेर भोलिपल्ट छैटौं दिन ल्हार पुगेका थियौं । ल्हार पुग्नु अघिका दृश्यहरू निकै सुन्दर लाग्छन् । चारैतिर अग्ला हिमालका चुचुराले ढाकिएको र बीचमा लामो सुलुत्त परेको खोंचमा खुल्ला र फराकिला चौर, कृषिबाली संरक्षणका लागि लगाइएको ढुंगाको लामो पर्खाल, छुले, निलेमा बाक्लो झुरूपप परेका पुराना परम्परागत बस्तीहरू छन् । दायाँतिर शियार खोला बगेको र सिर्रसिर्र चल्ने चिसो हावा, अग्लाअग्ला मानिस, कोही घोडामा चढेका, कोही डोको बोकेका यत्रतत्र पाइन्छन् । प्रकृति सुनसान र शान्त लाग्छ ।
चुममा सञ्चारको सुविधा त्यति राम्रो थिएन, छैन त्यसैले चुम जाँदा सिडिएमए फोन लानु राम्रो हुन्छ । छेकम्पारको ल्हारमा सिडिएमएको भिएचएफ सेट जडान गरिएको छ । तर मौसम खराब हुनेबित्तिकै सम्पर्क हुन गाह्रो हुने समस्या बताउँथे स्थानीय । हामीले पनि चुममा रहुन्जेल कसैसँग सम्पर्क गर्न सकेका थिएनौं ।
चुममा नेपालका अन्य दुर्गम गाउँमा जस्तै स्वास्थ्य उपचारमा पनि समस्या छ । एक बिहान हामी खाना खाने क्रममा लामागाउँ पुग्यौं । त्यहाँकी एक गर्भवती महिलाले ५ महिना अघि हेलिकोप्टरमा काठमाडौं गई स्वास्थ्य जाँच गराएको आफ्नो कागजपत्र देखाउन ल्याएपछि थाहा भयो, डाक्टर हुन् कि जस्तो लागेर हामीलाई कागजपत्र देखाएका रहेछन् ।
संयोगले त्यो बेला भुटान निवासी गुरु डुक्पा रिम्पोछे गेसे शेरब दोर्जेको अवतारीको रूपमा छेकम्पारमा जन्मनु भएका गुरु नवाङ खेनरव डुक्पा रिम्पोछेसँग पनि राजेन गुम्बामा भेट भएको थियो । उनी प्रायः भारतको सिलीगुडी, खर्साङ बस्छन् । चुम साक्या महोत्सवको अवसरमा गुरु उक्त समय चुम पुगेका रहेछन् । केही बेर उनीसँग कुरा गरेपछि हामी ल्हार लोप्साङ दाइको घरमा बास बस्यौं ।
पुरानो राजेन गुम्बा पनि त्यही छ । भुटान निवासी गुरु डुक्पा रिम्पोछे गेसे शेरब दोर्जेले निर्माण गरेको राजेन र म्हु गुम्बाको ऐतिहासिक र धार्मिक महìव धेरै छ । म्हु गुम्बा भने निकै अग्लो ठाँउमा निर्माण गरिएको छ । ल्हारबाट एक दिनमा पुगिन्छ । त्यहाँबाट गणेश हिमाल साह्रै नजिक देखिँदो रहेछ । म्हु गुम्बामा पर्यटकहरू अर्थात् पाहुनाहरू बस्न मिल्ने राम्रो व्यवस्था छ । हामी त्यहाँ दुई दिन बसेका थियौं । त्यहाँबाट तिब्बत सिमाना पुग्न एक बिहान हिँड्नु पर्छ भन्थे तर हामी चाँहि हिउँ परेकाले जान सकेनौं । फर्कंदा लामागाउँ हँुदै तल्लो चुमका विभिन्न ठाउँ घुम्न झ¥यौं ।
चुम उपत्यकामा कुनै काटमार हुँदैन । यो उपत्यका अहिंसा क्षेत्र हो । वन्यजन्तुहरू पनि प्रशस्त देख्न पाइन्छ । त्यसैले यो उपत्यका एक खुल्ला सङ्ग्राहलयजस्तै लाग्छ । चुम उपत्यका धेरै वर्षदेखि अहिंसा क्षेत्र रहिआएको प्रमाणको रूपमा विक्रम संवत् १९७७ सालमा सालमा महागुरु गूरु अवतारी डुक्पा लामा सेराब दोर्जेको रोहबरमा अहिंसात्मक परम्परालाई पालन गर्ने÷गराउने प्रतिबद्धता जनाई चुम निवासी आफ्नो धर्मकर्ममा तल्लिन रहिआएका छौं भनी चुमबासीहरूले प्रतिबद्धता गरेका हस्तलिखित कागजात अझैसम्म सुरक्षित पाइन्छ । स्रोत (चुम कल्याण समिति काठमाडौं) । त्यसपटक हामी २२ दिनपछि काठमाडाँै फर्केका थियौं । घुम्ने थुप्रै ठाँउ छन् चुम उपयकामा । समय निकै लिएर जानु उपयुक्त हुन्छ ।

gorkhapatra