यदु अधिकारी

प्रकृति माताले धर्तीको निर्माण विविध किसिमबाट गरेकी छिन् । संसारको उत्कृष्ट १९ औं पर्यटकीयको रुपमा नेपाललाई मानिएको छ । नेपालको मनोरम, स्वर्गसदृश हिमाच्छादित जिल्ला मध्ये गोरखा जिल्ला पनि एक हो । सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, पर्यटकीय विविधताले भरिपूर्ण यस जिल्ला पर्यटकहरुको लागि चाँदीको घेरा समान छ । तराईको समथर भूमि चितवनदेखि उत्तरको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँग यस जिल्लाको सीमाना जोडिएको छ ।

द्रव्यशाहले लिगलिग कोटमा राजा हुनु पूर्व यस जिल्लामा ३६ कोटमा विभाजित थियो । मान्वु, केरौंजा, चुम्चेत, छेकम्पार र सिर्दिबासको आधा भाग धादिङ जिल्लामा समेटिएको थियो । २०३२ सालमा गोरखाको नक्शामा समेटिएको यस क्षेत्रको केरौंजाको काम्लाकोट गोरखामा थप भएको छ । बुढी गण्डकी, मस्र्याङदी, चेपे, दरौंदी, स्यार्य खोला आदिले सिंचित गरेको यस जिल्ला अनुपम छ । भू बनोटको दृष्टिले समथर, पहाडी र हिमाली भूभागमा विभाजन गर्न सकिन्छ । मनास्लु, श्रृङ्गी, लार्के, बौद्ध, हिमालचुली र गणेश हिमाल तेश्रो भाग र चौथो भागले गोरखालाई बिहानपख घामको झुल्कोमा मुसुक्क हाँसेर रमणीयता मात्र होइन शितलता पनि बाँडेका छन् । यस जिल्लालाई राणाकालमा लार्के गोरखा र तल्लो गोरखा भनी विभाजन गरिएको थियो ।

देशमा प्रजातन्त्र आएपछि गोरखा जिल्ला भने भोट खोलालाई समेत समेटिएको छ । पर्यटकीय रुपमा उपल्लो मनास्लु र तल्लो मनास्लु भनी विभाजन गरिएको यस जिल्लालाई विभिन्न उपमार्गमा विभाजन गरिएको छ (रामहरि देवकोटा) । उपल्लो मनास्लुका बासिन्दाहरु हिमाली छत्रछाँयामा जन्मी हुर्की बढेका छन् । परिश्रमी, स्वालम्बी यी भोटिया जातिहरु दुःख कष्टले जीवन गुजारा गर्न बाध्य छन् । हिमाल पारिका ७ गा.वि.स.भनेर चिनिएका यी क्षेत्र र बासिन्दालाई राणा कालमा १८ सय खोला वा भोट खोला भनेर चिनिएको थियो, आजसम्म पनि त्यसै नामले चिनिएको छ ।

बोन धर्म पश्चात ७ औं शताब्दीका गुरु पद्यसम्भवको बुद्ध धर्मबाट प्रभावित यी बासिन्दाहरु मूलतः दलाई लामाका अनुयायी हुन् । यिनीहरु साक्यपा, घेलुक, ङिङमा, ककेवप बुद्ध धर्ममा विभाजित छन् (बेलबहादुर गुरुङ्ग)। छेकम्पारबाट दाहिने घुमेर सामागाउँ तिब्बत हुँदै राजन गुम्बा आइपुग्नुलाई किमोलुङ्ग भनिन्छ । यो भनेको अहिंसा क्षेत्र हो । भगवानले लुकाएर राखेको ठाउँ हो भनी स्थानीय बासिन्दा छेम्बल लामा बताउँछन् । यस क्षेत्रमा बुद्ध दर्शनका अनुयायी पेमा डुन्डुप लामा जस्ता सयौं व्यक्तित्व, हिमपहिरोको उद्दारकर्ता फुन्जो लामा, लोक गायक पेमा डुन्डुप लामा जन्मिसकेका छन् । सरकारी विद्यालय भन्दा पनि धार्मिक विद्यालय गुम्बामा पढ्न रुचाउने यस क्षेत्रमा ढावा र आनी प्रथा प्रचलित छ । स्यार र कृताङ्ग मार्गमा विभाजित यस क्षेत्रलाई चुम भ्याली र नुर्बी भ्यालीको रुपमा पनि चिनिएको छ ।

विवाहमा स्यार भोट भन्दा कुताङ्ग भोटमा थोरै फरक छ । विवाहको दिनमा बाबुले छोरालाई अंश लगाई दिन्छन् र छोरीलाई उपहार दिई पठाउछन् । ज्वाइले ससुरालाई गहुँको घ्वाक र ध्यू आदि बुझाउने चलन छ । ससुराले केही राखेर अरु ज्वाइलाई नै फिर्ता गरिदिन्छन् (लोप्साङ्ग लामा) । २४ ओटा विद्यालयमध्ये १ मा.वि. १ नि.मा.वि. रहेको ७ गा.वि.स.को तथ्याङ्कले देखाउछ । यहाँ लामा भोटिया जाति, गुरुङ्ग, क्षेत्री, लामिछाने, न्यौपाने, अधिकारी, भट्ट आदिले बसोबास गरे पनि विशेषतः लामाहरुको संख्या अत्याधिक बढी छ । यिनीहरु तिब्बतियन संस्कृति र भाषाबाट प्रभावित छन् ।

यिनीहरुको भाषालाई भोटिया भाषा भन्नु परेमा २०६८ को जनगणनाले गुरुङ्ग भाषा र गुरुङ्गभित्र समेटिएको छ । यसो हुनु दुःखको कुरा हो (अट्टु लामा) । कस्तुरीको बास्ना र यार्सागुम्बाले भरिएको यस क्षेत्रमा अमूल्य जडिबुटी र खानीहरु पनि छन् । पर्यटकीय गन्तव्यको रुपमा मनास्लु क्षेत्रलाई राज्यले विशेष महत्व दिएको छैन । वीरेन्द्र, पुङ्गेन, लार्के, चुबु (खुन्यू) र काल ताल जस्ता तालले सिंगारिएको यस क्षेत्रलाई पुङ्गेन र दुङसानको छाँँगोले सनुमाथि सुगन्ध थपेका छन् । धर्म र भाषा एउटै देखिए पनि भाषाको भाषिका उदाहरण पाइन्छ । त्यहाँ परी हिडेको सिढी र ढुङगाको पुस्तकको नमूना देखिन्छ (छेवाङ) । वी गा.वि.स. र प्रोकको क्वाक, छवाक्क आदि ठाउँमा फरक भाषा बोलिन्छ । सम्पर्कको भाषा भने भोटिया नै हो (नुर्बु लामा) । सामागाउँको भाषामा पनि अन्य ठाउँको भन्दा अलि फरक छ ।

यहाँ प्रकृतिले अनुपम सौन्दर्य थपेका छन् । भोटिया संस्कृति र रहनसहन अनुसार ल्होसार लगायत विविध किसिमका चाडपर्व मनाउँछन् । ठूलो लामाको मृत्यु भएका उनको आत्माले सुख पाओस् भनी गाउँलेहरुले ङुम्चे जात्रा लगाउँछन् । गाउँमा कल्याण होस् भनी तिब्बतियन पात्रोका १० महिना १० गते देखि १५ गतेसम्म डुम्चे जात्रा लगाई घोडा, काग, गाई आदि बनाई नाच नाच्छन् । अन्तमा धार्मिक नृत्य नाची अनिष्ठको मूर्ति फाल्ने चलन ६ वटा गा.वि.स.मा नै छ । प्रत्येक गाउँमा वर्षको १ पटक छुटिम्बा र फुपा छान्ने चलन छ । यिनीहरुले नै गुम्बाको व्यवस्थापन मिलाउछन् । सामामा दराठा (ताराहरुले नाचेको भन्दछन् ।) ७ वटा भगवानलाई सुन चाँदी पितल चढाएमा कल्याण हुन्छ भन्ने चलन छ (पेमा ग्याल्बो र छिरिङ लामा) ।
बुढी गण्डकीको शिर, लार्के बाबु खोलाको शिर तिब्बत नै हो । माछे ताल, पुङ्गेन ताल, वीरेन्द्र ताल, काल ताल आदिको पानी र त्यहाँका नदीनालाको पानी एंव स्यार खोला नै यसको मूल श्रोत हो । बुढी गण्डकीबाट आरुघाटमा १२०० किलोवाट विजुली निकाल्ने योजना हुदैछ । बुद्ध धर्मका अनुयायी यहाँका प्राचीन पुर्खाहरुले तेग गुम्बा, मा मानिकाङ (रम्जेन), बु गुम्बानाजा, श्रृङ्गी, राजेन, मु, लुङटाङ आदि २०० भन्दा बढी गुम्बा र छोर्तेन र मानेले ढाकिएको अनुपम स्र्वगसदृश लामा र आनीहरुको तपोभूमि हो । यहाँका गा.वि.स.का बासिन्दाहरु मध्ये प्रोकका बासिन्दाहरु नामरुङ्ग लगायत वर्षमा बसाई सर्छन् ।

नामरुङ्गमा पुरानो गुम्बा छ । त्यहाँ संग्रालय बनाइएको छ । पुरानो सदरमुकाम बी मा रेडियो र फोनको छैन भन्दा राज्यलाई लाज लागेको छैन । रमणीय भोट खोलाको बुढी गण्डकीमा गपमा ठूला ढुङ्गामुनि बगेको देखिन्छ । सिर्दिबासबाट स्यार र कुताङ जाने बाटो छ । चुम भ्याली र नुर्बी भ्यालीमा विभाजित यो प्रकृतिदेवीले सिंगारिएको समथर भूमि पनि हो । यस पवित्र भूमि लगायत गोरखाका साथसाथै नेपालमा समेत २०७२ साल बैशाख १२ गते आएको ७.६ को भूकम्प र त्यसपछिको ६.६ को पराकम्पनको साथसाथै पछिल्ला २६ वटा पराकम्पनले देशभरि ठूलो जनधन र प्रकृतिको सर्वनाश ग¥यो । भोटखोलाको बाटो बुढीगण्डकीको तीरतीरै रोकिएको छ । पयंर्टकीय पवित्र भूमि सुनसान बनेको छ । भोट खोलामा मानवीय क्षति कम भए पनि भौतिक क्षति धेरै भएको छ ।

रुवीनाला भन्ज्याङको बाटो पयंर्टकहरु जान सक्छन् होला त्यहाँबाट गएको समाचार पाइएको छैन । सिङला उहियाँ हुदै जानेबाटो घुमाउरो छ । विकल्पको रुपमा केरौंजाको दोभानबाट जाने बाटो तय गरिएको छ । भीरकुनाबाट सिर्दिबास निस्कने बाटो भएपनि यात्रु र खच्चडलाई सहज छैन । भोटखोलामा नून, सलाई जस्ता सामान्य कुरा पनि राज्यले व्यवस्था गर्न सकेको छैन । मनाङबाट भीमताङ हुँदै लार्के पास गरेर खच्चडले चामल लगेपनि त्यहाँका बासिन्दाका लागि चामल हात्तीको मुखमा जीराजस्तो भएको छ । खाद्यान्नको हाहाकार छ । हेलिकप्टरबाट लैजादा किलोको ८०० रुपैया, खच्चडबाट लैजादा रू.७५ र मानिसले बोक्दा ३०० भन्दा माथि पर्छ । यी दुःखी, गरिब र परिश्रमीलाई राज्यले गास, बास र कपासको व्यवस्था गर्न सकेको छैन ।

पर्यटकीय भूमि भोट खोला नामरुङमा पर्यटकीय होटल खोली व्यवसाय गर्दै आएका कुनसाङ दोर्जे लामाले भूकम्पबाट विरक्त हुँदै सम्पूर्ण भवन क्षति भएकोमा दुःख प्रकट गर्दै आफ्नो भावना यसरी प्रकट गरे ।

बहुभाषा, बहुधर्म, बहुसंस्कृतिको खानी ।
सधैं मलाई प्यारो लाग्छ आफ्नो जन्मभूमि जानी ।।

मनास्लु काखमा छ, मेरो प्यारो गाउँ ।
स्वर्ग भन्दा प्यारो लाग्छ मलाई आफ्नो ठाउँ ।।

बुढी गण्डकी र स्यारको छेउमा पवित्र मेरो गाउँ ।
हिमचुली हाँसिरन्छन् मुसकुराउँछन् गाउँ ।।

बिहानीको झुल्के घाममा हिमाल हाँसिरन्छन् ।
कस्तुरी र यार्सागुम्बाले सुगन्ध बगाइरन्छन् ।।

श्रृङ्गी र मनास्लुको फेदमा ल्हो मेरो गाउँ ।
संसारभरि पैmलिरहोस् मेरो गाउँको नाउँ ।।

जन्मे हुर्के बढे त्यही पवित्र त्यो ठाउँमा ।
शहरको धुलो धुवाँ छैन त्यो गाउँमा ।।

स्वच्छ हावा पानी पवित्र त्यो ठाउँमा ।
सधैंभरि लागिरहनेछु सेवा गर्न मेरो ल्हो गाउँमा ।।

भनेर जन्मभूमिप्रति अगाध माया गरेका भोटखोलाका सम्पूर्ण जनताका प्रतीक कुन्साङ दोर्जे हुन् । उनीहरुको आशा मरेको छैन । भोटखोलालाई सुरम्य बनाउन कटिबद्ध भएका छन् । फलामको काम बाहेक अन्य कुरामा आफ्नो जीविका चलाउन निपूर्ण यी बासिन्दाहरुले शान्तिभूमि नेपालको उन्नति चाहेका छन् । भोट खोलाको प्रगति चाहेका छन् । राज्यले छिटो भन्दा छिटो बाटो निर्माण गरेमा भोटिया संस्कृति, नृत्य र गीतले पर्यटकहरुलाई सत्कार गर्न लालायित देखिन्छन् ।

लेखकबाट थप:

• लकडाउन नियम उलंघन गरेपछि सेल्टिक र एबरडीनबीचको खेल स्थगित
• पारिवारीक बनमा ठकुरी
• नेपालमै बन्छ विश्वका ७० देशलाई चाहिने आँखाको लेन्स
• सबै वडामा स्वास्थ्य चौकी बनाउने योजना
• टेष्ट वरियतामा कोहली शिर्ष स्थानमा उग्लिए