शैलेन्द्र थापा
फलानाको छोराको विहेमा गएको खोइ दाइजो त केही पनि देखिएन,
फलानाको छोराले कस्तो ठाउँमा बिहे गरेछ ? दाइजो त केही छैन नि ?

सानै उमेर देखी मैले घर गाउँमा सुनेका शब्द हुन यी । म त्यस्तो समाजमा जन्मिएँ र हुर्किएँ जहाँ कसैको विहे भयो भने तामाका गाग्री र ताउला तथा स्टिलका भाँडा वा टिनको दराज आदी दाइजोको रुपमा घरमा भित्र्याउनुलाई प्रतिष्ठाको विषय मानिन्थ्यो । त्यस्ता कयौं विहे जहाँ दाईजो स्वरुप आएका गाग्री ताउला म आफैले पनि सकि नसकि बोकेर ल्याएको छु । शुरुमा जन्ती जाने प्रत्येकले त्यस्ता भाँडा बोकेर ल्याउनु पथ्र्याे । समयको क्रम सँगै समाजमा अलि विकसित भएछ क्यारे अब ती दाइजो रुपी भाँडा र अन्य सामान बोक्ने छुट्टै व्यक्ति खटाइयो । त्यस पछि हामी जन्ती जानेहरुलाई पनि अलि सजिलो महसुस भयो ताकी कुनै दाइजो बोक्नु नपरेपछि बाटोमा स्वतः स्फूर्त हिड्न पाइयो ।
र ती दाइजो अब बेहुलाको घरमा सिधै भित्र्याउन नपाइने, त्यसलाई अक्षता र फुलले बाहिर आँगन वा पिढिमा पुजा गर्नुपर्ने त्यो पनि सबै सामान जम्मा गरेर । त्यसबेला ती बेहुलाकी आमा र उनका नजिकका आफन्त टिप्न विर्सिएको घिरौला जत्रो नाक बनाउथे ताकी छोराले ल्याएको दाइजो जो सबैलाई देखाउन पाइयो किनकी पुजा गर्ने बेलामा त सबै दाइजो एकै ठाउँमा राख्नुपथ्र्याे । ती तामाका खवटा अब त्यस घरको सम्पत्ति भए र प्रतिष्ठाको विषय पनि । अब भोली देखी गाउँमा मेला पात र पधेँरामा त्यसैको चर्चा हुन्थ्यो । फलानाको बुहारीले त गाग्री ताउला गरेर यति र उति वटा ल्याइछ, वा दराज र सोफा ल्याइछ, यस्तै यस्तै अनि ती नयाँ बुहारीको बाबुको हैसियत दाँज्ने मौका पनि यहि हुन्थ्यो । किनकी छोरीका बाबुले त्यस गाउँमा हुने प्रायः सबै छोरीहरुको विहेमा गाग्री वा ताउलो दाइजो चढाउथे जुन सापटी दिए जस्तै हुन्थ्यो र आफ्नो छोरीको विहेमा पनि ती सामान अरुले फिर्ता गर्थे ।
तर ती दाइजो जसलाई मैले जम्मामा खवटा वा कवाडीको संज्ञा दिएको छु । त्यो मेरो समाजका मान्छेको प्रतिष्ठाको विषय बन्न थाल्यो ।
सामान्य गाग्री ताउलोबाट शुरु भएको दाइजो अब सोफा दराज वा टेलिभिजन सम्म पुग्यो । तर नि कति काम लागे कति देखाउनको लागि भन्ने कुरा त्यो समाजले जान्दछ र बुझ्दछ ।
त्यस्तै समाजमा म हुर्किएँ र त्यही चरित्र देखें । जब म केही बुझ्ने हुन थालें तब मलाई यो समाजको कुरीती र कूसंस्कार भन्दा बढि केही होइन जस्तो लाग्न थाल्यो । कसैले दिएको र लिएको उपहारले कसैको जिन्दगी चल्ने होइन भन्ने बुझ्न थाले । कसैको इज्जत र प्रतिष्ठाको मापक त्यो दाइजो रुपी भाँडा हुन सक्दैन भन्ने ज्ञान र बुझाई म मा बढ्दै गयो । यसै वीचमा म यस प्रथाको भित्र भित्रै बिरोधी पनि हुन थाले तर यो त्यस्तो पाखण्डी समाज रहेछ जो अहिले पनि त्यहि दाइजोलाई प्रतिष्ठाको विषय मान्दछ ।
यसै सिलसिलामा केही वर्ष अघि काठमाडौको एक चर्चित एफ.एम. ले तराइका एक इन्जिनियरको अन्तरवार्ता लिदै रहेछ जहाँ दाइजोको विषयमा व्यापक बहस हुदै थियो । ती इन्जिनियर आफू दाइजो बिरोधी भएको बताउँदै थिए । जसै प्रश्न कर्ताले तपाई चाहि विहेमा दाइजो लिनुहुन्छ की हुन्न भन्ने प्रश्न गरिन् तब उनले सगर्व भने, हो म दाइजो लिन्छु । फेरि प्रश्न कर्ताले सोधिन् तपाई आफै दाइजो विरोधी कुरा गर्नुहुन्छ अनि आफुचाहि दाइजो लिनुहुन्छ, यो कस्तो विरोधाभाष कुरा हो ? तब ती इन्जिनियरले भने–मैले दाइजो नलिएका कारण म माथि पर्ने सामाजिक तिरस्कारको जिम्मा चाही कस्ले लिन्छ ? हो यो समाजले दाइजो नलिदा के गर्छ भन्ने कुरा यहीबाट प्रष्ट हुन्छ । तराइमा दाइजो कै कारण बुहारीहरु मारिएको खबर प्रशस्त सुनिन्छ । ती बुहारी जसलाई भौतिक रुपमै मारिन्छ कतिलाई जिउँदै जलाएका छन् । तर मान्छेलाई समाप्त पार्न भौतिक रुपमा मात्रै सिध्याउनु पर्दैन, पहाडका थुप्रै बुहारीहरु दाइजोको कारण भौतिक रुपमा कम तर मानसिक रुपमा पटक–पटक मारिएका छन् । दाइजो लिने दिने कूसंस्कारको विरोधी हुँदा हुँदै पनि म आफै त्यस प्रकारको चक्रव्युहमा जुन दिन फसे त्यसले आज पनि मलाई उत्तिकै पीडा र तनाव दिन्छ । जुन मेरो इच्छा भन्दा बाहिरको कुरा थियो । मेरो इच्छा र चाहना नहँुदा नहँुदै पनि यही समाजका लागि स्वीकार्नु प¥यो । त्यसैले यस्तो सोचाइ आउछ कि कति दिन अरुका लागि बाँच्ने ? अरुले के भन्ला कस्तो भन्ला भनेर तिनीहरुकै चित्त बुझाउनमा यो जीवन खर्च गर्ने हो भने आफ्नो निजि जीवन चाहि खोइ ? मैले आफ्नो इच्छा र चाहनामा बाँच्न पाउनु पर्छ कि पर्दैन ? कि यो समाजको कूसंस्कारको साक्षी भएर बसिरहने ? यदि त्यो हो भने मेरो आफ्नो संसार खोई ? अनि दाइजोलाई कुनै बाबुको हैसीयत बनाउने यो समाजको कूसंस्कार र कुरीती कस्ले हटाउछ, कहिले हट्छ ? तराई क्षेत्रमा कार्यरत रहदा विहेभन्दा २÷४ दिन अघि नै दाइजोको छिनोफानो गर्न बेहुला र बेहुलीको पारीवारीक जमघटको साक्षी बस्ने अवसर मैले पाएँ । जहाँ दाइजो कति लिने र कति दिने विहे अघि नै सम्झौता हुन्छ र विहेपछि त्यो भनिए अनुसारको दाइजो नपाएपछि पारिवारिक कलह बढ्छ । तर म जुन समाजमा जन्मिएँ र हुर्किएँ त्यहाँ विहे अघि यस प्रकारको सम्झौता गरिदैन तर विहेको दिन छोराका बाबु आमाको मनमा के इच्छा छु त्यो छोरीका बाबुले बुझेर त्यहि अनुसारको दाइजो टक्रयाउनु पर्छ । त्यो पनि यही समाजलाई देखाउनको लागि त्यसैले त यो कुसंस्कारको अन्त्य हुनै पर्छ । भौतिक रुपमा वा मानसिक रुपमा बुहारीहरु मारिनबाट बचाउनको लागि ।

लेखक खोप्लाङ्ग गाविस निवासी सशस्त्र प्रहरी निरीक्षक हुन् ।

लेखकबाट थप:

• लकडाउन नियम उलंघन गरेपछि सेल्टिक र एबरडीनबीचको खेल स्थगित
• पारिवारीक बनमा ठकुरी
• नेपालमै बन्छ विश्वका ७० देशलाई चाहिने आँखाको लेन्स
• सबै वडामा स्वास्थ्य चौकी बनाउने योजना
• टेष्ट वरियतामा कोहली शिर्ष स्थानमा उग्लिए