तिलक पाैडेल
पुसको पन्ध्र गते मनाइने हुँदा यो चाडलाई पुसे पन्ध्रम भनिन्छ । यो पर्व खासगरेर सुदूर पश्चिमतिर विशेष धुमधामका साथ मनाइने गरेको पाइन्छ । हरेक वर्ष पुसको पन्ध्र गतेका दिन मूलत: तरुल, सखरखण्ड, फर्सी, पिँडालु लगायतका माटोमुनि फल्ने कन्दमूललाई उसिनेर खाने चलन छ । कन्दमूलहरू उसिनेर वा पोलेर खाँदा जाडो भाग्ने र शरीरमा स्फूर्ति, तागत बढ्ने भएकाले खाने गरिएको बताइन्छ । प्रायः सबै परिवारले घरमा लगाएको र जङ्गलमा पाइने तरुल खनेर उसिनेर खान्छन् । यस दिन तरुल खानैपर्ने मान्यता अनुरूप देशैभरिका बजार क्षेत्रमा तरुल किन्नेको घुइँचो लाग्दछ । नेपालका केही-केही स्थानमा गाउँखाने र दन्त्य कथा सुन्ने तथा सुनाउने मौलिक पर्वका रूपमा पनि पुसे पन्ध्रमलाई लिने गरिन्छ । बाल्यकालमा हामीकहाँ पनि बुवाले कथा सुनाउने गरेको सम्झना हुन्छ ।
लोक संस्कृतिको मौलिक पहिचान बोकेको पुसको पन्ध्र गतेको रात वर्षभरिकै सबैभन्दा लामो रात हो । यसपछि दिन लमाउँदै जाँदा रातहरू छोटाउँदै जान्छन् । हाम्रो बुवाले पनि ‘पुसका पन्ध्र लमाए, माघका पन्ध्र घमाए’ भन्नुहुन्थ्यो । यही विश्वासमा दिनमा वनभात खाएर राति कथा तथा लोककथा सुन्दै र सुनाउँदै रातभर जाग्राम बसेर पुसे पन्ध्रम मनाउने गरिन्छ । पुसे पन्ध्रममा टोल छिमेकको एक घरमा भेला भई आगो तापेर रातभर जाग्रम बस्ने, जाग्रम बसेका बेला तरुल, पिँडालु, सखरखण्ड लगायतका कन्दमूलका साथै पाकेको फर्सी उसिनेर खाने गरिन्छ । विशेषगरी रातमा नसुतेर यो पर्व मनाउने परम्परा रहे पनि अचेल पहिले-पहिले जस्तो गरी नयाँ पुस्ताले पुसे पन्ध्रम मनाउँदैनन्, परिणाम हाम्रो मौलिक परम्परा क्रमिक रूपले हराउँदै जान थालेको छ ।
पहिले-पहिले तिहारमा भैलो खेलेर जम्मा भएको रकमबाट पुस पन्ध्रममै पिक्निक अर्थात् वनभोज खाने गरिन्थ्यो । पुस पन्ध्रमको आसपास सबैभन्दा चिसो समय हुने भएकाले चिसोबाट बच्न र शरीरसमेत फूर्तिलो हुने भएकाले चिल्लो पदार्थ हालेका तातो खानेकुरा खाने गरिन्थ्यो । पुस पन्ध्रममा घरबाहिर पकाएर खानुपर्ने मान्यताका कारण परिवारका सबै सदस्यहरू वनभोज जाने र मीठा-मीठा खानेकुरा खाने चलन पनि विगतदेखि नै चल्दै आएको हो ।
मेरो बाल्यकाललाई स्मरण गर्दा – दिनमा आमाले पकाउने भाँडाकुँडाहरू र पकाइने चिजहरूलाई घाँसकाट्ने डोकोमा हालेर कुवापानीको अमलाको रूखको फेदमा जानुहुन्थ्यो । वनभात खाने भनेर हामी केटाकेटीहरू वहाँको पछि-पछि लाग्दथ्यौँ । हामी पुग्दा पारिधारा र खेताघरतिरका आएर आगो बालिसकेका हुन्थे । आमाले बिचमा अलि ठूलो र छेउ-छेउमा ठिक्कका ढुङ्गा ल्याएर चुलो बनाउनु हुन्थ्यो ।
हामीलाई ससाना बाल्टि र जरिकन दिएर उ… कुवापानीको कुवाबाट पानी लिएर आओ भनी अह्राउँदा खुसीले पुलकित भइन्थ्यो । बाटोमा अरू साथीहरूले पानी लिएर आउँदै गरेका भेटिन्थे । पानी लिएर आउँदा आमाले छाँटा पारेको मासको दाल फलामे भजालोमा र जर्पनीका चामल पित्ले कसौँडीमा हालेर पात्साई काट्दै हुनुहुन्थ्यो । ठूलो किटको कराहीमा तरुलका र पाकेका फर्सीका टुक्रा, गिठा, पिँडालु, आलु, सखरखण्ड राखेर ठीक पारिसक्नु भएको हुन्थ्यो । पानी पुर्याएपछि चुलोमा आगो बाली चामल मिचेर चौलानी दालमा हाली एक थुर्मी घिउ हालेर बसाल्नु हुन्थ्यो भने कराहीमा पानी हाली सिलोटे थालले ढाकेर चुलोको अर्कोतिर बसाल्नु हुन्थ्यो । भात पनि बसाल्नु न आमा भन्दा ‘घिउ हालेर पकाउने भातका लागि चामल भिजाएर पकाएपछि नरम र मिठो हुन्छ’ भनेको अहिल्यै जस्तो लाग्दछ । हामीहरू अरू साथीहरूसँग मिलेर बाटेगरामा ओरोडोरो खेल्दथ्यौँ ।
खेल्न थालेपछि समय बितेको पत्तै हुँदैनथ्यो । बुवाले घर घाँसपातको व्यवस्था मिलाएर सधैँभन्दा चाँडै भैँसी दुहेर दुध लिएर पुगिसक्दा पनि हामी खेलिरहेका हुन्थ्यौँ । वनभात पाकिसकेपछि खान बोलाउनु हुन्थ्यो । तब खेल रोकेर सबैजना खान जान्थ्यौँ । ‘वनभात टपरीमा खानु पर्छ नि !’ भन्दै आमाले सालका टपरीहरू पुछपाछ पारेर पहिले उसिनेका चिजहरू दिनुहुन्थ्यो । बुवाले ‘बोक्रा छोडाउँदा पोल्ला नि ! तातै छन्, बिस्तारै खाओ, मुख पोल्ला, गालामा जिब्रोमा घाउ हुन्छ नि फेरि !’ भनी हामीलाई सतर्क गराउनु हुन्थ्यो । मलाई उसिनेको सखरखण्ड सबैभन्दा मिठो लाग्दथ्यो । त्यसपछि आमाले तिनै टपरीमा ‘लौ भात पनि त्यसैमा खाओ’ भनी घिउ-घिउ बसाएको जर्पनीको भात, जिम्मुले झानेको मासको दाल, हरियो राग आउने साग, आलु/गिठाको र दुधे कर्कलाको अचार हालिदिनु हुन्थ्यो । एकवर्ष मेरो टपरी चुहिने परेछ, आमाले जति दाल हालिदिएपनि राम्रोसँग मुछेर खानै पाइनथेँ । अरूहरूले सपासप खाएको देख्दा आफूले त्यसैगरी खान नपाएको पछुतो अहिले पनि केही कुरामा पश्चात्ताप हुँदा मस्तिष्कमा आलिन्छ । बाङ्सिङमा घाम पुग्दासम्ममा सबैले खाइसकिन्थ्यो । हामी केटाकेटीहरू खाइसकेपछि फेरि बाटेगरामा जम्मा भएर ‘यति-यति पानी गंगै रानी’ खेल्थ्यौँ । बा, आमाले सबै काम सकेपछि झम्केसाँझमा घर पुगिन्थ्यो ।
बुवाले गोठ अगाडिको गरामा ठूला-ठूला दाउराका मुढामा आगो सल्काएर छाड्नु भएको हुन्थ्यो । हामी पुगेपछि आमाले जुठोभाँडो गर्नु हुन्थ्यो भने बुवाले हामीलाई आगो ताप्न डाकेर दन्ते कथाहरू सुनाउने गर्नुहुन्थ्यो । एकपटकको कुरा हो – बुवाले पुरोहित र सिंहको कथा सुनाउनु भएको अहिलेसम्म सम्झिरहेको लाग्छ । कथा अनुसार कुनै पूजाआजा सकेर घर फर्कँदै गरेको पुरोहितले बाटोमा एउटा पिञ्जडामा थुनिएको सिंहलाई देखेछन् । त्यस सिंहले पुरोहितलाई भनेछ ‘हे पण्डित बा ! तपाईँ त अर्कोको उपकार गर्ने मान्छे ! म जङ्गलको राजा, कुनै दुष्टको प्रपञ्चमा परेर यस पिञ्जडामा कैद भएको छु । उ… त्यो छेउमा झुन्ड्याएको चाबीले यस पिञ्जडाको तालालाई खोलिदिएर मलाई मुक्त गरिदिनुहोस् । तपाईँलाई ठूलो पुण्य हुनेछ ।‘ पण्डितले पनि व्यहोरा ठिकै ठानी झुण्ड्याइएको चाबीले पिञ्जडाको ताला खोलिदिएर सिंहलाई मुक्त गरिदिएछन् ।
सिंह बाहिर निक्लेपछि पण्डितलाई भनेछ ‘म धेरै दिनदेखिको भोको छु । अब म तिमीलाई खान्छु र मेरो भोक तृप्ति गर्छु ।‘ तब पण्डितले ‘मैले तिमीलाई पिञ्जडाबाट मुक्त गरी परोपकार गरेँ, त्यसको बदला तिमीले मलाई खानु अपकार वा पाप होइन र !?’ भनेछन् । सिंहले ‘यो जमाना भनेको परोपकारको बदलामा अपकार वा द्रुपकार गर्नु हो । नपत्याए अरूसँग सोधौँ उत्तर जे प्राप्त हुन्छ सोही बमोजिम गरौँला‘ भनेछ । पण्डितलाई पनि व्यहोरा मनासिब लागेछ । अनि सिंहले पण्डितलाई आफ्नो पिठ्युँमा बस्न लगायो । हिँड्दै जाँदा बाटोसँग सिंहले प्रश्न गर्यो ‘ए बाटो ! यो जमाना उपकारको बदला अपकार हो कि के हो ?’ सिंहको प्रश्न सुनेर बाटोले ‘मलाई नदेखेर भौँतारिरहेको बटुवाहरू जब मलाई भेट्छन्, तब सरासर आफ्नो गन्तव्यमा पुग्छन् । सायद यो मेरो उनीहरूलाई गरेको उपकार हो । यसको बदला बटुवाहरूले यसो कुइनेटो परेको ठाउँ भेटाउने बित्तिकै दिसा वा पिसाब गरिदिन्छन्; थुक्नु, सिँगान फाल्नु त सामान्य भयो । यो मेरो उपकारको बदला बटुवाहरूले गरेको अपकार होइन र ! त्यसैले यो जमाना भनेको उपकारको बदला अपकार नै हो‘ भनेछ । तब सिंहले पण्डितलाई ‘देखिस् पण्डित ! मैले भनेको हैन ?! अब म तलाई खान्छु’ भनेछ । अनि पण्डितले ‘अर्कोसँग पनि सोधौँ; उसले पनि यसै भनेमा तिमीले खाउला’ भनेछन् । त्यसपछि सिंहले हौसिँदै पण्डितलाई पुन: पिठ्युँमा बोकेर अघि बढ्यो ।
जाँदाजाँदै चौतारीमा पुगेर सिंहले बरको रुखसँग सोही प्रश्न दोहोर्यायो । बरको रुखले ‘तालुको पसिना पैतालासम्म चुहाउँदै बोझा बोकिरहेका बटुवा मेरो छाहारीमा आएपछि सुस्ताएर आफूलाई पुन: ऊर्जावान् बनाउँछन् । यो मैले उनीहरूलाई गरेको उपाकारै त होला ! त्यसपछि मेरो शरीरतिर हेर्दै सोझो देखिएको हाँगालाई काटेर लठ्ठी बनाउँछन् भने सुकेका हाँगाहरू काटेर साँझ खाना पकाउने दाउराको रूपमा लिएर जान्छन् । यो भनेको मैले ती बटुवाहरूलाई गरेको उपकारको बदला अपकार होइन र !’ भनेछ । रुखले यति भनेपछि सिंहले पण्डितलाई खान खोजेछ । फेरि पनि पण्डितले ‘अर्को एउटासँग सोधौँ । ताकि तीनवटा उत्तर प्राप्त भएपछि अनि खाउला’ भनेछन् । त्यसपछि सिंहले पुन: पण्डितलाई पिठ्युँमा बोकेर अघि बढेछ ।
संयोग अर्कोतिरबाट एउटा जम्बुमन्त्री अर्थात् स्याल आउँदै गरेको देखिन्छ । आफ्नो पिठ्युँमा मान्छेलाई बोकेर आइरहेको सिंह देखेर स्याल भाग्न खोजेछ । सिंहले स्याललाई एकछिन रोकिन भन्दै ‘तिमी नभाग, म एउटा प्रश्न सोध्छु; त्यसको उत्तर दिएर सहयोग गर । म तिमीलाई केही पनि गर्दिन’ भनेछ । त्यसपछि स्याल रोकिएछ । सिंह नजिकै पुगेपछि स्याललाई ‘यो जमाना उपकारको बदला अपकार हो कि उपकार हो ? बताइदेऊ’ भनेर सोधेछ । चलाख स्यालले ‘हैन यस्तो प्रसङ्ग कसरी आयो ?’ भनेर सिंहलाई प्रतिप्रश्न गरेछ । तब सिंहले ‘म दुष्ट मान्छेको फेला परी पिञ्जडामा कैद भएको थिएँ । यो पण्डितले मलाई पिञ्जडामुक्त गराएर उपकार गर्यो । म धेरै दिनदेखिको भोको भएको हुँदा सिकार गर्न सक्षम छैन, त्यसैले अब म तलाई खान्छु भनेँ । यो पण्डितले उपकारको बदला अपकार पनि हुन्छ र ! भन्यो । मैले बाटोसँग र बरको रुखसँग सोधनी गरेँ । दुबैले यो जमाना भनेको उपकारको बदला अपकार हो भन्ने उत्तर दिए । रपनि यसले अर्को तेस्रोसँग पनि सोधौँ भनेकाले तिमीलाई सोधेको हो ।‘ तब स्यालले हाँस्दै ‘कहाँको जङ्गलको राजा – सिंह, त्यो पनि कसरी पिञ्जडामा कैद भयो होला ? अनि यो जाबो मनुवाले कसरी खोलिदियो ? खै मलाई पत्यारै लागेन, महाराज !‘ भनेछ । त्यसपछि सिंहले ‘नपत्याए मसँग हिँड’ भनी पण्डितलाई पिठ्युँमा बोकेर आफू अघि-अघि र स्याललाई पछि-पछि आउन लगाएछ । आफू कैद भएकै ठाउँमा पुगेपछि झट्टपट्ट आफू पिञ्जडा भित्र पसेर ढोका तानी पण्डितलाई तालाबन्दी गरिदिन भनेछ । अनि पण्डितले पनि डराउँदै तालाबन्दी गर्न थालेपछि स्यालले पण्डितलाई ‘पहिलेको भन्दा पनि अझ बलियो हिसाबले बन्द नगरेमा म उत्तर दिन्न’ भनेछ । तब पण्डितले पनि राम्रोसँग तालाबन्दी गरी सकेपछि स्यालले पण्डितलाई ‘धन्य मसँग भेट भएर ज्यान बक्सिस पाइस् । यो जस्तो जङ्गलको हिंस्रक जन्तुलाई पनि पिञ्जडाबाट मुक्त गरिदिने हो मूर्ख ! अब आफ्नो बाटो लाग्’ भनेर स्याल त्यहाँबाट आफ्नो बाटो लागेछ । यसरी नपत्याइँदो हिसाबले पुरोहितले आफ्नो जीवन जोगाएथे रे ! बुवाले सुनाएको यो कथा ‘गुलवकावलीको कथा’ मा रहेछ । अचेल पढेपछि थाहा लाग्यो ।
हामीहरू कथा सुन्दासुन्दै झुल्न थाल्दथ्यौँ । आमाले हामीहरूलाई ओच्छ्यानमा लगिदिनु हुन्थ्यो । निद्रादेवीले शरण दिएपछि हाम्रो लागि पुसे पन्ध्रम पनि सकिन्थ्यो । अचेल त अमलाको रुख पनि बुढिएछ, वनभात पकाउने गरामा वनमाराले ढाकेछ । केटाकेटीहरूलाई पनि वनभात खाने पुसे पन्ध्रम त विद्यालयहरूले बेला-बेलामा अभिभावकहरूसँग पैसा उठाई पिकनिक लगिदिने चलनसँगै सती गएछ । सम्भाव्यताको दायरामा समेट्न सकिने ठाउँ र परिवेशमै भएपनि हाम्रा साँस्कृतिक धरोहरको जगेर्ना गर्ने गरौँ ।
…सके सपारौँ, नसके नबिगारौँ…
#हामीसबैकोकल्याणहवोस्#
२०८१ पुस १९ गते शुक्रबार
आँधीखोला-२, चिलाउनेवास, स्याँर्कोट, स्याङ्जा ।
(पङ्क्तिकारको प्रकाशोन्मुख कृति ‘आँधीखोले संस्कृति र स्मृति’)
