चैत्र २९, २०७२- सामान्यत: विवाह बन्धनमा बाँधिन परिवार र केटाकेटीको मन्जुरी चाहिन्छ । साइत हेरेर लगन गाँठो कसिन्छ । प्रेम सम्बन्धमा बाँधिएर प्रेमी–प्रेमिकाको सहमतिमा बिहे हुनु पनि सामान्य हो । तर, उत्तरी गोरखाको बिहीमा अझै पनि रातमा जबरजस्ती तानेर बिहे गर्ने प्रथा कायमै छ । केटी मन परे उमेर हेरिँदैन, अभिभावकलाई सगुन दिएर खुसी पारेपछि छोरी जबरजस्ती तानेर लाने गरिएको छ ।

बिही ८ की १९ वर्षीया सोनाम छर्की लामालाई पनि त्यस्तै भयो । छिमेकी वडाका युवा राति आएर जबरजस्ती तानेर लगे । बिही–९ कै सोनाम छेदेन लामाले उनलाई तानेर लगेका थिए । ‘बिहे भएको एक वर्ष हुन लाग्यो,’ सोनामले भनिन्, ‘बुढासँग बोलचाल पनि छैन ।’

पहिले पनि अर्कीे केटी तानेर ल्याएको र पहिलोसँग घरजम नभएपछि आफूलाई तान्न आएको उनले बताइन् । अहिले उनी सोनामकै घरमा बस्ने कि माइती फर्कने दोधारमा छिन् । ‘पहिले नै लभ गरेर बिहे गरे पो राम्रो हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘बिहे गर्ने मन नहुँदै तानेर ल्यायो, बस्ने मन छैन ।’

गोरखाको उत्तरी क्षेत्रमा बहुपति प्रथा पनि कायमै रहेका कारण सोनाम छिर्कीले श्रीमान्को भाइलाई समेत आफ्नो लोग्ने स्वीकार गर्नुपर्ने बाध्यता छ । रातमा केटा पक्षले रक्सी ल्याएर केटीको परिवारलाई खुवाउने अनि केटीलाई बिहे गरेको भन्दै उठाएर लैजाने परम्परा कायमै रहेको बिही युवा क्लबका अध्यक्ष नवीन गुरुङले बताए । ‘दाजुभाइले एउटै युवतीलाई श्रीमती राख्ने चलन अझै हटिसकेको छैन,’ उनले भने ।

बिही–९ कै सोनाम लामा वैदेशिक रोजगारीमा गएकी थिइन् । आमाको मृत्यु भएपछि भेटघाटका लागि घर फर्किन् । दाजुभाइलाई भेटघाट गर्न आउँदा उनलाई पनि ३ महिनाअघि तानेर लगे । ‘मभन्दा ५ वर्ष कान्छोले राति आएर तानेर लग्यो,’ उनले भनिन्, ‘केटा मन नै परेको छैन, भागेर जाउँ भने दाजुभाइलाई दु:ख दिन्छन् ।’

बिहे भन्दै तानेर लगेकी युवतीले श्रीमान्लाई छाडे केटी पक्षले केटा पक्षलाई क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने चलन रहेको उनले बताइन् । ‘तानेको दिन उनीहरूले गरगहनासहित गरेको खर्चको दोब्बर जरिवाना तिर्नुपर्ने नियम छ,’ उनले भनिन् । उक्त नियमले उनी इच्छा नभएको श्रीमान्सँग बस्न बाध्य छिन् ।

रातको समयमा पानी घट्ट, बाटो र घरबाटै युवतीलाई तानेर लैजाने चलन कायमै रहेको शिक्षिका लुना गुरुङले बताइन् । ‘पढ्न र कामका लागि सदरमुकाम र राजधानी आएका केटी पनि जबरजस्ती तानेर बिहे गर्ने चलनका कारण गाउँ आउजाउ गर्न डराउँछन्,’ उनले भनिन् ।

तान्ने प्रथाका कारण बालविवाहसमेत हुने गरेको छ । ‘बालिका १२ वर्ष पुग्न लागेपछि तान्न थाल्छन्,’ उनले भनिन् । बिही–२ की १४ वर्षीया दावा युटन लामालाई १४ वर्षकै उमेरमा स्थानीय युवाले पानी घट्टबाट तानेर लगेका थिए ।

‘मलाई त बिहे गर्ने मन नै थिएन, बाउआमाले रक्सी खाएर तान्न मन्जुरी दिए,’ उनले भनिन्, ‘श्रीमान्सँग मिलेर बसेको छु ।’ बाबुआमालाई रक्सी खुवाएर मन्जुरी लिएपछि सिन्दुर भन्दै टाउकामा चौंरीको घिउ लगाएर बोकेर लैजाने चलन छ । ‘जति रोइकराइ गरे पनि तान्न आएकाहरूबाट छुटाउन कोही आउँदैन । देखभेट नभएको मान्छेसँग बिहे गर्नुपर्छ,’ उनले भनिन् ।