माधव ढुङ्गेल
फोटो :फाइल फोटोकाठमाडौं: विनाशकारी भूकम्पमा मृत्यु भएका ३३ जनाका बेवारिसे शव र मानव अवशेष महाराजगन्जस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालको शवगृहमा कुहिएर रहेका छन् । त्यसमध्ये केही शव विदेशी नागरिकका छन् ।
काठमाडौं, लाङटाङ (रसुवा) र दोलखाबाट ल्याइएका ती शव कुहिएको दुर्गन्धका कारण सँगै जोडिएको बिरामी उपचार कक्ष र स्थानीय बासिन्दामा समेत महामारी फैलिएर भयावह स्थिति उत्पन्न हुनसक्ने भन्दै शिक्षण अस्पतालको फोरेन्सिक विभागले गृह मन्त्रालयलाई पत्राचारसमेत गरेको छ ।
वैशाख १२ र २९ गतेको भूकम्पमा परी मृत्यु भएकामध्ये काठमाडौंकै १५ वटा, रसुवाको लाङटाङबाट ल्याइएका १५ वटा र दोलखाबाट ल्याइएका तीनवटा शव रहेको गृहलाई पठाइएको पत्रमा उल्लेख छ । केही सग्लै र कतिपयचाहिँ अंगभंग अवस्थाका शव ‘बडी ब्याग’ मा हाली कोड नम्बर दिएर राखिएको विभागका वरिष्ठ चिकित्सक हरिहर वस्तीले बताए ।
अस्पतालको फोरेन्सिक मेडिसिन विभागका प्रमुख प्रा.डा. प्रमोदकुमार श्रेष्ठले गृह मन्त्रालयस्थित लास व्यवस्थापन समिति÷दैवीप्रकोप तथा विपत् व्यवस्थापन समितिलाई १० दिनअघि माघ १७ गते पत्र पठाएको थियो । पत्रमा ती शव तत्काल व्यवस्थापन गर्न अनुरोध गरिएको छ ।
‘यस विभागमा रहेका भूकम्पद्वारा मृत्यु भएका बेवारिसे लासहरू १० महिना बितिसक्दा पनि अलपत्र रहिरहेका छन् । लोडसेडिङ र लास राखिएको कन्टेनर पटकपटक बिग्रेका कारण ती लास दुर्गन्धित अवस्थामा रहेको जानकारी गराउन चाहन्छु’, पत्रमा उल्लेख छ, ‘यस विभागको नजिक र सँगसँगै जोडिएका बिरामी उपचार कक्षहरू, अन्य मानिसका घरहरूसमेत रहेका हुनाले यो अवस्थाबाट यहाँ अत्यन्त नकारात्मक अवस्था सिर्जना भएको छ । यस विभागले गर्नुपर्ने दैनिक क्रियाकलापसमेत प्रभावित भएको हुँदा जतिसक्दो चाँडो लासहरूको उचित व्यवस्थापन गरिदिनुहुन अनुरोध गर्दछु ।’
डा. वस्तीका अनुसार ती शव भूकम्पपछि बनाइएको ‘प्रिफेब स्ट्रक्चर’ मा राखिएको छ । शव सड्न नदिने गरी राख्न त्यहाँ माइनस ५ डिग्री तापक्रम जरुरी हुन्छ । यो घरको तापक्रम २–४ डिग्री सेन्टिग्रेड हुने गरी बनाइएको भए पनि चिसो हुने प्रविधि बिग्रिएकाले परिस्थिति गम्भीर भएको उनले बताए ।
‘अहिले त्यहाँको तापक्रम १९–२० डिग्री छ । दुर्गन्ध फैलिएकाले खोलेर जान सकिने अवस्था छैन’, वस्तीले भने, ‘प्राविधिकले पनि दुर्गन्ध हटाएपछि मात्र बनाउन सकिन्छ भनेको छ ।’
विदेशी नागरिकका आफन्त खोज्न आउने सम्भावना रहेकाले विदेशीजस्तो देखिने शवको भने डीएनए परीक्षण गरिएको छ । नेपालीका शवको भने सबैको डीएनए जाँचका लागि नमुना नलिएको स्रोतले बतायो ।
शवगृहमा भूकम्पपछि उद्धारका लागि आएको दोलखामा दुर्घटनाग्रस्त अमेरिकी हेलिकोप्टरमा परेका व्यक्तिको अंग पनि छ । अमेरिकीहरूको शव पठाउँदा अमेरिका पठाइएका तीनवटा खुट्टा नेपालीकै परेको भन्दै फिर्ता आएको स्रोतले बतायो । तीनवटा खुट्टा पठाइएको भए पनि ‘एक व्यक्तिको अंग’ भनी लेखेर पठाइएको थियो । तीन खुट्टा कम्तीमा पनि दुई व्यक्तिको हुनसक्ने अनुमानका आधारमा शवगृहमा ३४ जनाको शरीर वा अंग रहेको वस्तीले बताए ।
फोरेन्सिक मेडिसिन विभागले ती शव डीएनए परीक्षण गरी त्यसको रिपोर्टका आधारमा ट्याग नम्बर लगाएर अस्पताल परिसरमै रहेको शव गाड्ने ठाउँमा गाड्ने र पछि खोज्न आएमा निकालेर आफन्तलाई कंकाल जिम्मा लगाउने तयारी गरेको थियो तर त्यसका लागि रकम अभाव भएको वस्तीले बताए ।
‘पत्र लिएर म आफैं पनि गृह मन्त्रालय गएँ । केन्द्रीय दैवीप्रकोप उद्धार समितिले जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौं पठाइदियो’, वस्तीले भने, ‘सीडीओसापले गत साता बैठक डाक्नुभो । त्यहाँ यसबारे छलफल भयो । केन्द्रीय दैवीप्रकोप उद्धार समितिलाई लेखेर पठाइएको छ । बजेट कहिले निकासा हुन्छ, त्यसपछि मात्र यसको व्यवस्थापन होला ।’
यति गम्भीर विषयमा समेत १० महिनासम्म शव कुहिएर बस्ने अवस्था हुनु सरकारको चरम बेवास्ता रहेको भन्दै वस्तीले असन्तुष्टि व्यक्त गरे । उनले भने, ‘यो भावनासँग जोडिएको विषयमात्र हैन, मानवीय स्वास्थ्यसँग समेत जोडिएको छ । जतिसक्दो चाँडो व्यवस्थापन गरे राम्रो हुन्छ ।’
annapurnapost