नरेन्द्र ढकाल/गोरखा
माघ १० गते । गोरखा दरबार पुर्ननिर्माणको काममा कछुवाको गतिमा अगाडी बढेको छ । नेपालकै उद्गम स्थल गोरखामा अबस्थित ऐतिहासिक गोरखा दरबार पुर्ननिर्माणका लागि भत्काइएको लामो समय भइसक्दा पनि यसले गति लिन नसकेको प्रति सर्वत्र चिन्ता व्यक्त भएको छ ।‘केही काम भएको छैन, यस्तो विजोग अबस्थामा छोडिएको छ’ गोरखा दरबारका एक पुजारीले भने ‘यस्तो पाराले कहिले बनिसक्ला खै ?’
लामो समय अघि भत्काउने क्रममा जमिन मनि ठुला भ्याङहरु देखिएको भन्दै विभिन्न चरणमा अध्ययन अनुसन्धान गरेको पुरातत्वले अहिले पनि जमिन मुनिको काम नै सम्पन्न गरेको छैन । ‘ढिलाई त भएकै हो त्यो मलाई पनि महसुस भएको छ’ पुरातत्व अधिकृत मञ्जु सिंह भण्डारीले भनिन् ‘तर काम नै नभएको भन्ने चाँही होइन ।’ काममा ढिलाई हुँदा आफूले गोरर्खाली जनतालाई ढाँटेको जस्तो भएको भन्दै उनले आत्माआलोचना समेत गरेकी छिन् । अब पुर्ननिर्माणकोले तिब्रता लिने उनको दाबी छ । ‘काम रोकिएको चाँही छैन, रफ्तारमा पनि हुन सकेको छैन’ उनले भनिन ‘अहिले काम कछुवाकै गतिमा छ आशा गरौं अब तिब्रता लिन्छ ।’ जगमुनिको अधिकाशं काम सकिएर अब थाम हाल्ने तयारी गरिएको छ । सोका लागि आवश्यक ढुंगा र काठको प्रवन्ध समेत गरिसकिएको उनले बताईन् । ‘अब थाम राख्ने काम हुन्छ त्यसको लागि भुइँमा विछ्याउने ठुला–ठुला ढुंगा चाइदो रहेछ त्यसको पनि मैले आफै प्रवन्ध गरेको छु’ उनले भनिन ‘त्यो सायद गोरखा झरेर दरबार सम्म पुगिसक्यो होला ।’
ठेकेदार वा कार्यालय कसको लार्पवाहीका कारण ढिलाई भएको हो ? भन्ने हाम्रो जिज्ञासामा उनले सुरुमा दुबै पक्षबाट केही ढिलाई भएपनि अहिले काममा अबरोध नरहेको स्पष्ट पारेकी छिन् । ‘म क्नट्याक्टर सँग पनि किप इन टचमा छु उहाँहरुले केही काठ पनि लगि सक्नुभएको उनले भनिन् ‘उहाँहरुलाई सुरुमा पार्टनरले केही दुखः दिएपनि अहिले केही समस्या छैन कामदार पनि प्रयाप्त हुनुहुन्छ ।’ पुरानो दरबार उही संरचनामा निर्माण गर्न लागिएको निर्माण समाग्रीको भने अभाव भएको उनले बताईन । बजारमा ठुलो आकारका काठ र पुरानो निर्माण नपाइएको पुरातत्वको भनाई छ । ‘भूकम्प प्रभावित सबै जिल्लामा पुरातात्विक संरचना भत्काए बनाउँदै छ । जता ततै निर्माण सामाग्रीको अभाव छ’ उनले भनिन ‘८ फिट भन्दा माथिको काठ बजार नपाएर टिम्बर कर्पोरसनलाई अनुरोध गरेका छौं, परम्परागत खालका निर्माण सामाग्री बजारमा अभाव छ ।’
दुई वर्ष भित्र सक्ने लक्ष्यका साथ भत्काइएको दरबार पुर्ननिमाणमा आलटाल हुँदा धेरैले तोकिएको समय भित्र काम सक्नेमा आशंका गरेका छन् । ‘यो नेपालकै उद्गम् स्थलको उद्गम दरबार हो, यो दरबार समयमै बनाउनु पर्छ भनेर हामी सधै सचेत र चिन्तित छौ’ पुरातत्व अधिकृत भण्डारीले भनिन् ‘अहिले सम्मको लक्ष्य तोकिएकै समयमा काम सक्ने छ ।’ अहिले सम्म भएको ढिलाईका कारण तोकिएको समयमा काम सक्न केही जटिलता भने हुने उनको आशंका छ ।
शाह बंशिय उद्गम थलो मानिएको जिल्लाको गोरखा दरबार तत्कालिन राजा रामशाहको पालामा बिक्रम संम्बत १६६६ ताका बनेको किम्मदन्ती छ । दरबार कहिले र कुन समयमा बन्यो भन्ने कुराको भने अहिले सम्म लिखित प्रमाण भेटिएको छैन् ।नेपालकै ऐतिहासिक गोरखा दरबार २०७२ बैशाख १२ को विनाशकारी भुकम्पले पुर्ण रुपमा क्षति पुगेपछि भत्काएर जगैबाट पुनर्निमाण सुरु गरिएको हो ।
