मोहसिनअलिमिया
गाेरखा – गोरखा दरबार घुम्न आउने अधिकांशपर्यटकको अहिले एउटै प्रश्न हुन्छ ‘कहिले बन्छ दरबार ?’ २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले ध्वस्त भएपछि पुरातत्वविभागले पुर्ननिर्माणका लागिजगैदेखि दरवार भत्कायो ।
अधिकांश सामाग्री पूरानै प्रयोग गर्ने र पहिलेकै स्वरुपमापुर्ननिर्माण गर्ने भनि २०७४ मा दरवार भत्काइएको थियो । भूकम्पगएको पनि ५२ महिनाबितिसकेको छ तर दरवार पुर्ननिर्माणको कामअहिलेसम्मजगमै अल्झिदापूजागर्न वा घुम्न आउने अधिकांशपर्यटकले दरवारमाकार्यरत कर्मचारीलाई सोध्ने अर्को पनिप्रश्न छ, ‘यो के विजोग हो ?’
त्यसो त पुरातत्वविभागले ठेकेदार कम्पनीलाई दिएको पुर्ननिर्माण सम्पन्नगरिसक्नुपर्ने समयसिमापनि धेरै छैन । आगामीमंसिर मसान्तसम्म सम्पूर्ण काम सक्ने गरी पचली भैरव शिभाको जेभीसंग २०७४ कार्तिकमा सम्झौताभएपनि समयमै कामनसकिने निश्चित छ । ‘अब ३ महिनाजतिमात्रै बाँकी छ, पुर्ननिर्माणको काम समयमै सकिने अवस्था देखिएको छैन’गोरखा दरवार हेरचाह अड्डाका प्रमुख हरिप्रसादभुषालले भने ‘यसमामुख्यजिम्मेवार ठेकेदार कम्पनी नै हो, हामीले सोचे अनुसार उहाँहरुले कामगरिदिनुभएन ।’ उनकाअनुसार हालसम्मपुर्ननिर्माणको काम २५ प्रतिशतपनि सकिएको छैन ।
विभागमार्फत राष्ट्रिय पुनःनिर्माण प्राधिकरणले ४ करोड ३२ लाख २९ हजार ३ सय १८ रुपैया दरवार पुर्ननिर्माणका लागि छुट्याएको थियो । शाहवंशियइतिहासको सबै भन्दा पुरानो उक्त दरबार पुर्ननिर्माणको काममा ठेकेदार कम्पनीको चरम लापरवाही देखिएको छ । ्पार
लएकिकरणको सुरुवातभएको उद्गमथलो मानिने गोरखा दरवार पुर्ननिर्माणमा भइरहेको लापरवाहीमा पुरातत्वविभागपनि अछुतो छैन । समयसमयमादुई पक्षविचहुने आन्तरकि द्धन्द र विभागले कडाईका साथअनुगमनगर्न नसक्नु जस्ता कारणले पुर्ननिर्माण्को कामप्रभावितबनेको स्वयमकर्मचारी बताउछन् । ‘सुरु मै विभाग र ठेकेदारबिच टकरावभयो, कामगर्नुको सट्टा एकले अर्कोलाई दोष लगाउने मात्रै क्रमचल्यो’ नामनबताउने सर्तमा एक कर्मचारीले भने ।
शाहबंशियउद्गमथलो मानिएको जिल्लाको गोरखा दरबार तत्कालिन राजा रामशाहको पालामाबिक्रम संम्बत १६६६ ताकाबनेको किम्मदन्ती छ । दरवार भत्किाइएकाकारण बिभिन्नतिथीमाहुने पूजाआजा र दशै लगायतमादर्शनार्थीलाई समस्याहुदै आएको छ ।
विभागकाकारण ढिलाई भयो : ठेकेदार कम्पनी
पुरतत्वविभागकै कारण दरवार पुर्ननिर्माणको कामले गतिलिननसकेको ठेकेदार कम्पनीपचली भैरव शिभाको जेभीकाशुसिलबाबु श्रेष्ठले बताएका छन् ।
विभागले पटक पटक दरवारको डिजाइन परिवर्तन गरिदिदाकाममा ढिलाई हुनगएको उनको भनाई छ । ‘सुरुमाहामीलाई एउटा डिजाइन दिनुभयो, कामगर्दै जादाचार पटक त डिजाइनै चेन्जगरिनिुभयो’ श्रेष्ठले भने ‘जगखन्ने क्रममाउत्खननगर्ने भन्दै स्टमेट भन्दा बढी १०/११ फिट खन्नलगाउनुभयो, धेरै समय त जगमै गयो ।’
त्यस्तै उनले भौगोलिककारणले पनि सोचे अनुसार कामहुननसकेको बताएका छन् । निर्माण सामाग्री राख्ने प्रयाप्त स्थाननहुनु, पानीको अभाव र आवस्यकनिर्माण सामाग्रीको अभावले पनिनिर्माणको कामले गतिलिननसकेको उनको भनाई छ ।
‘समस्या नै समस्याको बिचबाट काम अघि बढाउनुपर्ने बाध्यता छ, मंसिर मसान्तसम्म २ तला सम्पन्न गर्छौ, बाँकी एक तलाअर्को २/३ महिनामा सकेर हस्तान्तरण गर्छौ ।’ ठेकेदर श्रेष्ठले भने ।
विभागचुपलागेर बसेको छैन : पुरातत्व
दरवार पुर्ननिर्माणका सवालमाविभागचुपलागेर नबसेको पुरातत्वविभागले बताएको छ ।
ऐतिहासिक संरचनानिर्माणमा विभाग संवेदनशिलभएर लागेको पुरातत्वअधिकृत मन्जुसिं भण्डारीले बताएकी छिन् ।
केहि प्राविधिक कठिनाईकाकारण पुर्ननिर्माणको काममा ढिलाई हुनगएको उनको भनाई छ् । ‘सुरुमाहामीले ६ महिनाजतीअध्ययनमै लगाउनुपरयो’ गोरखा दरवार पुर्ननिर्माण आयोजनाप्रमुख समेत रहेकी भण्डारीले भनिन् ‘हामीले जुन रफ्तारमाकाम हुन्छ भनेर सोचेकाथियौ त्यो हुननसकेको चाहि सत्य नै हो ।’
विभागकाकारण ढिलाई भएको भन्ने ठेकेदार कम्पनीले लगाएको आरोप निराधार भएको भण्डारीको भनाई छ । ‘हाम्रो कारणले निर्माण प्रभावितबनेको छैन, बरु हामीले उहाँलाई सहयोग र काममा सहकार्य गरेका छौ’ उनले भनिन् ‘त्यो अनुसार फिल्डमा काम देखिएको छैन ।’