नरेन्द्र ढकाल
जिल्लामा यस वर्ष धान रोपाइँ ढिला भएको छ । मनसुन ढिला गरी आएको र प्रयाप्त रुपमा सक्रिय हुन नसक्दा रोपाइँ हुन नसकेको हो । ‘अहिलेसम्मको डाटा हेर्दा ७० प्रतिशत रोपाइँ सकिएको देखिन्छ’ कृषि ज्ञान केन्द्रकी प्रमुख मनिता थापाले भनिन् ‘अहिले सम्म पुरै रोपाइँ सकिनु पर्ने हो तर ढिला भयो ।’
सिञ्चाइ सुबिधा भएका जिल्लाका अधिकाशं फाटहरुमा धान रोपाइँ भइसकेको छ । आकाशे पानीको भरमा रोपाइँ गर्नुपर्ने ठाउँमा भने अझै बाँकी छ । ‘गोरखामा २० प्रतिशत खेतको लागि मात्र सिञ्चाइ सुबिधा छ’ उनले भनिन्, ‘बाँकी ८० प्रतिशत भू-भागमा आकाशे पानीको भर पर्नुपर्ने अबस्था छ, बेलामा पानी परेन भने सधै यस्तै समस्या हुन्छ ।’ आवश्यकता अनुसार मनसुन सक्रिय नहुँदा मुल फुट्न सकेको छैन् ।
जिल्लाको चेपे, मस्याङ्दी, दरौंदी र बुढीगण्डकी नदीको किनारमा रहेका केही ठूला फाँटमा सिञ्चाइ सुबिधा भए पनि अधिकाशं खेतमा आकाशे पानीको भर पर्नुपर्ने अबस्था छ । ‘अब त बिऊ बुढो भइसक्यो, छिप्पिएको बिऊ रोप्दा राम्रो उत्पादन हुँदैन’ कृषि ज्ञान केन्द्रकी प्रमुख थापाले भनिन्, ‘साउनको पहिलो हप्तासम्म त राम्रै हो अब गरिएको रोपाइँले उत्पादनमा ह्रास ल्याउँछ ।’ पछिल्लो समय खेति योग्य जमिन बाँझिने क्रम बढ्दो छ । गाउँमा प्रयाप्त श्रम शक्ति नहुँनु, कृषिमा आकर्षण कम, मल बिऊको अभाव लगायतका कारणले कृषिमा आकर्षण घट्दो छ । ‘सत प्रतिशत रोपाइँ त हुने अबस्था देखिदैन’उनले भनिन् ‘८५ प्रतिशत ठाउँमा धान रोपिएलाकी भन्ने हाम्रो अनुमान छ ।’ तर ग्रामिण भेगका अधिकाशं जमिन बाँझै देखिन्छन् ।
जिल्लाका पहाडी भगेमा भने अझै परम्परागत रुपमा धान खेतिहुँदै आएको छ । त्यहाँ का किसानहरुले व्यवसायिक भन्दा निर्वाह मुखी खेतिगर्ने भएको पनि रैथाने जातका परपम्परागत बिऊ बिजन नै लगाउने गरेका छन् । ‘अहिले सुख्या ठाउँ उत्पादन हुने धानका जातहरु पनि आइसकेका छन्’ उनले भनिन् ‘प्रयाप्त पानी नपर्ने ठाउँमा ती जात धान रोप्न तर्फ किसानलाई प्ररित गर्नुपर्छ ।’
नेपालको मुख्य अन्नबाली धान खेतिको व्यवसायीकतामा जोड दिदै सरकारले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरे पनि प्रभावकारी देखिदैन् । माग अनुसार उत्पादन नहुँदा वर्षेनि ठुलो परिमाणमा विदेशबाट आयत गर्नुपर्ने बाध्यता छ । गोरखामा उत्पादन भएको धानले पनि जिल्लाको माग थेग्न सक्ने अवस्था छैन् । गोरखामा परम्परागत जातका अलवा साबित्री, मनसुली, राधा लगायतका विभिन्न जातका धान खेतिहुने गरेको छ ।