रुकुम पश्चिमको त्रिवेणी गाउँपालिका वडा नम्बर ८ पेउघामा रहको श्री शुभप्रभात आधारभूत विद्यालयमा निजी तहबाट भर्ना गरिएका पाँच जना शिक्षकले विगत २७ महिनादेखि बिना तलब काम गरिहेका छन्। ११ वर्ष अघि २०६३ सालमा जिल्ला शिक्षा कार्यालय रुकुमबाट पठनपाठन सञ्चालन अनुमति पाएको यो विद्यालय अभिभावकको सहयोगमा ९ वर्ष जसोतसो चलाए पनि प्राविबाट निमावि बनाएपछि स्रोत साधन अभाव भएको विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष अमर बहादुर खड्काले बताए।

‘गाउँका साना विद्यार्थीहरूलाई हिँडेर टाढा जान गाह्रो भएपछि समुदायको अग्रसरतामा विद्यालय स्थापना गरिएको हो। पहिले जसोतसो चलायौँ, कक्षा थपिएपछि भार थपियो र अहिले सञ्चालन गर्न गाह्रो भयो’, विद्यालय स्थापनाको उद्देश्यबारे अध्यक्ष खड्का भन्छन्, ‘अर्को विद्यालय जान भिरको बाटो आधा घण्टा हिँड्नुपर्छ, आउन जान गाह्रो छ।’

कक्षा ८ सम्म पठनपाठन रहेको विद्यालयमा राहत कोटाबाट प्राथमिक तहका सर्वजित खड्का प्रधानाध्यापक छन् भने राहत कोटाकै एक बाल शिक्षिका छन्। अन्य पाँचजना शिक्षक निजी कोटाबाट प्रावि तहमा कार्यरत छन्। प्रावि तहका शिक्षकलाई निमाविसम्मलाई पढाउने बाध्यता त छ नै, २७ महिनादेखि तलब नपाउनुको पीडा पनि छ।

‘आफ्नै गाउँको विद्यालय भनेर समुदायकै अनुरोधमा पढाउन थालेको थिएँ। पहिले–पहिले त जसोतसो तलब पाइएको थियो’, शिक्षक नरेन्द्र कुमार खड्का भन्छन्, ‘मासिक १० हजार रुपैयाँका दरले दुई लाख ७० हजार पाउन बाँकी छ।’ खड्कासहित अन्य शिक्षकको पनि अवस्था उस्तै छ।

समुदायको सहयोगमा प्राथमिक तह जसोतसो चलेको विद्यालयलाई निमावि बनाएपछि शिक्षकको तलबको समस्यामात्र थपिएन, भौतिक अवस्था पनि नाजुक बनेको छ। २०६५ मा जिल्ला शिक्षा कार्यालयको बजेटबाट निर्माण भएको दुई कोठे कच्ची भवन जीर्ण भइसकेको छ भने जनश्रमदानबाट बनाइएको अर्को कच्ची भवन पनि कक्षा चलाउन लायक छैन।

तीनवटा भवनमा जम्मा ६ वटा कोठा छन् जहाँ एउटामा कार्यालय, अर्कोमा स्टोर र बाँकी चारवटा कोठामा कक्षा चलाउनुपर्ने बाध्यता छ। १६२ जना विद्यार्थी रहेको विद्यालयमा शिशु कक्षादेखि कक्षा दुई सम्मका तीनवटा कक्षाका विद्यार्थीहरूलाई एउटै कोठा बारेर सँगै पढाइएको छ।

विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष खड्का न विद्यालय बन्द गर्न सक्ने न चलाउन सक्ने अवस्थामा पुगेको बताउँछन्। विद्यालयको अवस्था सुधारका लागि शिक्षा कार्यालयसहित सरोकारवाला निकायहरूमा हारगुहार गरे पनि यो विद्यालयले कुनै सहयोग पाएको छैन।

रुकुमका जिल्ला शिक्षा अधिकारी कर्ण कवँर नयाँ संविधानले शिक्षा सम्बन्धी सबै अधिकार स्थानीय तहलाई दिएको प्रतिक्रिया दिन्छन्। तर स्थानीय तहका आफ्नै समस्या छन्। त्रिवेणी गाउँपालिकाका अध्यक्ष झक्कुप्रसाद घर्ती यस्ता समस्या अन्य विद्यालयहरूमा पनि देखिएकोले समाधानका उपायमा छलफल चलिरहेको बताउँछन्।

‘हामी निरन्तर छलफलमा छौँ। गाउँपालिका भित्रका सबै विद्यालयलाई आफ्नो अवस्था यथार्थ प्रतिवेदनसहित उपस्थित हुन अनुरोध गरिएको छ’, गाउँपालिका प्रमुख घर्ती भन्छन्, ‘स्रोत साधनको अभावमा रहेका विद्यालयहरूलाई गाभ्ने (मर्ज गर्ने) सम्मको विकल्पमा छलफल भइरहेको छ।’

विगतमा बिना मापदण्ड विद्यालय सञ्चालनको अनुमति दिइएकाले अहिले व्यवस्थापनमा चुनौती आएको घर्ती बताउँछन्। ‘मापदण्ड बिना नै जथाभावी विद्यालय सञ्चालनको अनुमति दिइएको परिणाम अहिले देखिएको छ’, उनी भन्छन्, ‘समस्या समाधानका विकल्पमा हामी गम्भीर भएर लागेका छौँ।’

कक्षा दुई, शिक्षक एक

रुकुम पूर्वको प्रस्तावित जिल्ला सदरमुकाम रुकुमकोटको एउटा विद्यालयमा एक शिक्षकले दुईवटा कक्षा सञ्चालन गरिरहेका छन्। सिस्ने गाउँपालिका वडा नम्बर ५ दुरिल्ला गैरामा रहेको सहिद स्मृति आधारभूत विद्यालयमा अस्थाई छाप्रो निर्माण गरी कामचलाउ ढंगले पठनपाठन भइरहेको छ।

२७ जना विद्यार्थी रहेको यो विद्यालयलाई २०६८ सालमा कक्षा २ सम्म पठनपाठन गर्न शिक्षा कार्यालयले अनुमति दिएको थियो। विद्यालयका लागि आवश्यक भौतिक अवस्था समेत नहेरी हचुवाका भरमा शिक्षा कार्यालयले अनुमति दिदाँ यस्तो अवस्था आएको हो।

विद्यालयकी एक मात्र शिक्षिका गंगा थापा अस्थाई छाप्रोमा दुई वटा कक्षाका विद्यार्थीलाई कुनै बेला सँगै राखेर त कुनै बेला आलोपालो पढाइरहेकी छन्।  ‘अर्को स्कुल जान भिरको बाटो हुँदै एक घण्टा हिँड्नुपर्ने भएकोले यहीँ स्कुल खोलिएको हो’, थापा भन्छिन्, ‘६ वर्षदेखि मासिक पाँच हजारमा पढाउँदै छु।’

annapurnapost